Navigaasje
 
Dokkum en it Heiteln

Yn myn stikje wol ik net fortelle hoefolle lzers "It Heiteln" yn Dokkum hat, mar inkelde opmerkingen meitsje oer Dokkum en it F ryske taellibben; de titel seit dus to folle. Ik kin dat dwaen yn oansluting op myn lzing op de Krystgearkomste fan it Kristlik Frysk Selskip 1951. Doe ha 'k it Fryske karakter fan Dokkum ek bisocht to hifkjen.
Hwannear't Dokkum ntstien is, witte wy net.
y n 754 waerd Bonifaes by Dokkum deaslein. Pas ieuwen letter hat it doarp in stedsbistjr krige, is it std wurden. Oan likernch 1500 ta is it Dokkumer libben Frysk. It Frysk wie de offisjele tael, dat docht ddlik bliken t de oarkonden, tjown troch dr Sipma.
Yn de 16e ieu sjogge wy de oergong nei in soarte fan Nederlnsk. Y n 1532 registrearret de siktaris Leo A. Melle zoen in Frysk testamint, yn it Nederdtsk. Dat Dokkum ntfryske yn syn tael, sil wol krekt sa gien wze as yn Ljouwert en oare stdden. Dochs hie Mr Reyner Bogerman (1e helte 16e ieu), dy't himsels doe't er Fries om utens wie, Dokkumer neamt, it Frysk fan syn Mem leard; yn Dokkum?
 Yn de 16e ieu ntstiet it Dokkumer Stedfrysk en it libbet oant hjoed~de~dei, mar stjert nou hurd t. Sa krige bihalve it originaire Frysk it stedfrysk en it "Nederdtsk" en sels it Latyn ynfloed, mar altyd sa dat it Frysk der hiem west hat en troch de .boargerij forstien is. Dat kin ek net oars, hwant al wie Dokkum dan in stedtsje, in eiln yn it ln, fskaet troch bolwurken, poarten en grften, it forbn mei de omkriten bleau, sosiael~economysk mar ek kultureel. De migraty en de kontakten mei de kriten om utens (Dokkum wie sestd!) ,ha it Frysk yn Dokkum tige skea dien. Dr foaroer wie net alle import n~Frysk. As moai foarbyld neam ik in conrector fan de Latynske skoalle, Joh. Hilarides, yn it lst oan fan de 17 e ieu, sels in Stedfries, mar mei tige niget oan de Fryske geaspra ken. Hy skreau syn hnskrift Naamsporinge (it is nou yn de Stedsbibleteek fan Ljouwert) fan it Frysk wierskynlik foar it greatste part yn syn Dokkumer periode. Fan him is dy moaije tspraek by de bihanneling fan it wurd Heit: "Soo dat wy dan Friezen in Friesland sijnde, ons van niemand souden laaten verhinderen om het woord h e i t e voor ons en onze kinderen te behouden ..." Hy rekkenet him by dyjingen "... die in ons eigen
rand onze moedertaal behouden en h e i t e Voorstaan en verdaadigen.. ." Sa komt er op foar it rjocht fan de Fryske Memmetael 

DE BOARGEMASTERSFROU FAN DE SYL.

It lette jounljocht falt noch troch de finsterbge, 
De ekenhouten wanden stean yn gouden bloei. 
In wynrank by 't kezyn forweecht mei licht gedjoei,
Trochskynd fan sinnestrielen ta in poarpren lge.

Oandachtich is har holle bg,d oer it stramyn. 
De blanke hn stjrt wis de nuddel, dy't sa trinten 
De stekken leit al wikseljend fan kleur en tinten. 
~ Dan, op in amerij, hldt hja de siken yn.

Dit wie net in forsin, hja hat it lok ntfongen. 
Nea waerd har in geheim, sa swiet en suver, sein.

~ Dr sjongt in kopren sang troch hege, holle                                                         gongen:
It is har eale man, hoe riist hja rd oerein,
Dofsiden ploaijen falle om har ranke lea 
~ Wiid~iepen 't hert fielt hja forsillige syn pea.

D a m J a a r s rn a.

lyk as yn in gedicht foar in freon: "Houd gij ons aan het Friesch: en laat ons dat bewaaren" (Wumkes, Bodders, s. 305).
In echte Dokkumer fan komf wie Ernst Willem Hight. Hy skreau ~ Fries om utens ~ in fer.s foar yn de F r i e s c h e Rymlery fan Jan Althuysen (1755) mei de prachtige rigel:
"Hy zwerve balling 's lands, die zyne Landtaal
blaamt."
Ek de Dokkumer printerij krige in Frys fnske.
By Groenia byg. binne tjown De Burkery (1774) en It libben fan Aagtje Y sbrants (1779).
As min in prinsipile skging lze wol oer de
posysje fan it Frysk yn de 1 e helte fan de 1ge
ieu, dan kin min dy fine by de ld~Dokkumer
Daam Fockema yn syn P r o e v e n v a n 
T a a 1 e n G e s c h i e d k u n d e... (Leeuwarden 1836 ). Skerp sjocht er de gefaren foar it fuortbistean fan it Frysk troch de ntjowing fan it nderwiis en it fordwinen fan it isolemint. "Zij wordt, om aangevoerde redenen, door de eenheid van het algemeen bestuur en het geliefkoosd denkbeeld van Centraliseren nog meer verdrongen." Hy wol ek al Frysk nderwiis op 'e skoalle!
it Heiteln maert 1952 30e jiergong n 3 42
yn dy snuorje forskynt it wurk fan de Halbert~ sma's en dryn paradeare ek Dokkumers mei har Dokkumer taeltsje 'en forhalen dr't de Dokkumers bispotlik yn makke wurde. It is my noch noait ddlik hwerom de Halbertsma's en ek oare fryske skriuwers frl de Dokkumers bigekt ha. Der wiene ek oare Dokkumers: in foarbyld fan in Dokkumer t in echte Dokkumer femylje dy't him mei ynmoed jown hat oan de Fryske saek is: Douwe Hansma (sjoch it moaije opstel oer him fan Wumkes yn Paden fan Frysln, dl 2).
Ta eare fan Frysk Dokkum neam ik yn 'e flecht noch in stikmannich nammen: ,de tjower Schaafsma {dy't hiel hwat Frysk wurk tjoech), Prof. Godard Gosses, de tjower Kamminga en master Wendelaer Bonga. Ik tink ek oan de Dokkumer kranten dy't it Frysk bifoarderen en bifoarderje. De Leeuwarder Courant fan 3 Jan. 1868 nimt in resinsje fan in Frysk boekje t de Dokkumer krante oer, dy't bislt mei: Het Friesch, eens zeker de taal der hoogst beschaafden, moet het wer worden, en heeft daar toe al de vereischten in zich.
It kritelibben yn de 1ge en 20e ieu Iit ik bitsjeb, allyksa Winterjounenocht.
Wy komme mei de tael yn in krityk stadium. It stedfrysk stjert t; it giet der oan; it echte Dok~
kumersk wurdt net mear brkt troch de jongerein. De tiid fan it isolemint, fan it smke Dokkum bin~ nen syn bolwurken en grften, fan it se suden en se wuden, mar se dusten niet, is foarby. It taeltsje skaeit yn s tiid fan nderwiis op allerhanne ge biet, fan radio, kranten, migraty, forkear, t nei in karakterleaze grienmank snder rook of smaek. Drom moat der in kar dien wurde. Soe it net dizze kant t moatte, dat de Dokkumers de kar dogge foar it Frysk? Ik leau dat dr in histoaryske tradity foar pleitet; dat it forbn en de ienheit dy't Dokkum graech biwarje en bifestigje wol mei de omkriten, drtroch sterker wurdt; en dat it stedtsje sa in eigen karakter hldt, gever as mei in karakterleas feart fan skoalle~, krante~, radio~ en boeke~Hollnsk.
In bigjin fan in krftige nije Fryske opbloei is der op allerhanne gebiet, yn tsjerke, op skoalle, yn 'e krante, op 'e kriten, yn it officium, yn it deistich Iibben. Mei dat trochsette dat Dokkum it de ldDokkumer t de 16e ieu, Mr Reyner Bogerman, neisizze kin: et frisonicum idioma durobit per omnia saecula saeculorum; en de Fryske tael sil bistean bliuwe troch alle ieuwen hinne.
S. v. T u i n e n.
Dokkum, 11 Febr.1952.
Barber

't Is al 'n fijfensestig jaa'r fe'leden; mar nuver! fe'skeidene feguren dy't doe myn levenspad alte~ mets krsten, sta'ne mij dudeliker foar 'e geest as Iui dr't ik in Ia'ter da'gen doch ok su da'geliksweg met fe'kearde. En dr binne inkelde bij, dr't men wel gauris fan fraa'gt: binne sukke stille, beskei~ dene, in~goedelike mensen der noch?
Wij woanden doedestiids op 'e Diepswal tusken de beide steigjes en hadden 'n achtert op 't Achterstraa'tsje. Dr had Barber har affearen en wij, kynders, warren har klanten. Want fur bae'skes fan su'n jaar as seuven mag 'n koekje of 'n krakeling wat lekkers weze, flder warren wij op 'n sint, dr't wij nou krekt met doen mochten wat wij wuden. En drmet fansels na' Barber. Konkurrinsje war der anders genoeg: bu'fer Griet, dat op na' de Gasthsstraa't, war Itke dicht bij, Frou Katsina of Lucas Heeringa in 'e Wargastraa't warren ok niet feer. Mar Barber was rejaa'lder, in har snoepwinkeltsje mochten je tsoeke, ok wel weromlge. Ja, dat winkeltsje kin 'k noch skoan foar mij krije: op 'e bovenste plank flessen met srbaltsjes en Maria~koekjes, dr onder in paa'r bladtsjes met staltsjes, fruchtsuker en suks, met russen, pysten en koaningsbroad, feerder neffens it seizoen appels, peren, karsen, wichters, neuten; op 't end fan 'e tonbank in dekskaa'ltsje met farske moster, "pas op, lieve, stoat it der niet aa'." "Wat mut de jongeheer hewwe?" Der mutte sa'ken deen wurde. mar de jongeheer war futda'lik niet klaa'r. Sukke jongkjes hewwe ok har kleine belangen,
dy't fur har niet klein binne; 't is wrachtig niet maklik om te kiezen tusken 'n alderiwichst Iekker sukelae' dtsje dat s mar fut is en 'n dreeg suur~ baltsje, 'n ekkeltsje b.f., dat na' 'n ketier nog ach~ ter 'e kiezen sit. Barber is geduldig, dwingt har raa'd niet op: doen Ia'te wat se wille, baa's Ia'te, fral niet opfoede. Op 't laa'st wurdt de sint in snobberijen omset ...Hou! hoe binne op 't heden de finansiele fertsichten? N ee, it drt te lang foardat der met de W oensdag~sint weer nij spli:1t komt. Dus twie fe'skillende srtsjes fan fier fur
-
DER WAR RIS...
Der war ris in drankslije grenaa't op 'e Fetse; "It slukje is om't leed te fe'geten," sei Jetse. Mar Jouke dy froeg: "W at hest dan fur Ieed?" "Hoe kin 'k dat nou sge, a'k 't omme's fe'geet? "Bist dronken, Jouke? ~ Nou, hoe kinst dan su kletse?" 0 u d~D 0 k k u m e r.
it Heiteln maert 1952 30e jiergong n 3 43
'n sint en 'n knotske werom. ~ W at fe' diende
Barber, sels in dy tiden, met su 'n leveransje nou einliks ...7 Mar Barber rekende ok met sukke kapta'len bij har hshoudlik bdget. "Frmakers fan 20 fur in grouw dubbeltsje om 'e kachel an te setten7" hoar ik har noch sgen, "feulsen te dr, ik blief bij ien of twie fan myn talhoutsjes fan seuven fur 'n sint."
Of ik har altyd like goed behandeld he as sij mij?
~ Nee! Barber had wat stive skouders, rimmetyk
dink 'k, en kon met har beide hannen krekt hoog
genoeg komme om har (altyd sukerskoan) mutske op te setten. Mar de lsjefers stonnen in har win~ kel op 'n wat hoog plankje. Se must dan altiten 'n klein sprongkje nimme, gau-gau met de iene han
'n pakje der aa'slingere en met de ahdere han opheine. By dy nuvere maneuvel kon ik nooit it gni
zen la'te en maa'kte har drmet welris wat fe'legen. Se Iachte dan mar wat en sei: "As't niet kin su't mut, dan mut it mar su't kin." ~ Mar 'n ander
ding war nog helte skanda'liger. Groate neuten
fan fier fur 'n sint war wel gauris 'n fe'keerden
bij. Bedurven war niet it sIimste, dy p],sden ;;y doch mar op, al smaa'kte er ok na' groene seep.
Mar 'n f'droogden~ien7 Kwammen je by andere Ieveransiers werom, dan grauden se: ,.Kin ik it helpe, ik sit der d6' niet in." Mar bij Barber kregen we 'n anderen. En al hadden we der doe gien euvelmoed in, it war doch mooi skanda'lig om it sIoof har fe' dienst fan in fraksje fan in halve sint ok nog deur de neus te boren. Mar an de andere kant, Barber het nooit Iast had fan ons, rakkers.
Bij koopman Lijn flapten we altiten met de opene
luken in syn pakhs naa'st it Roade Hart; Truike must ons geregeld fan har skoan-skrobde stoepe
aa'jage as't wy der met smerige klompen op om
bargden, en jeuzelde dan wat fan 'n minne opfoe~ ding; en ik hoor Freerk, de pakhsknecht fan koopman Boersma, nog ra'zen: "Blief doch in 'e goedichheid fan dy karre aa', bliksems goed!", as't wij, met sin fansels, op syn karre an 't wippen
warren. Dat mocht allegar niet; mar bij Barber mocht ommes alles en drom deden wy niks.
Barber woande met 'n suster, Marijke, ok onge
trouwd. Dy ging met twie korven an't jk it lan in. Har branche war in andere as Barber harres; mar wat, dat weet ik su lyk niet; want der leiden a],tyd twie swilkjes over har negoasje, ik loof hast fan gearen, ban, knoopkes en doekje-spul. Ik sien
se nog deur it Achterstraa'tsje weromkommen fan har moeisume reizen, de lompe skoenen griis fan 'e moude t 'e Dongeradelen of t 'e Wouden. Doadmoed fansels, want Marijke had wat, dat war slimmer as Barber har stive skouders, W at, dat weet ik ok niet, mar it sat in 't liif, En op 'n goeie
DER WAR RIS",
Der war ris in grenaa't by de Aa1sumer poa't; De skutterij kwam fe'bij; ien, twie! lyk as 't hoa't. Hij sei: ,.dat geeft mij in feilig gefoel:
De fijan doad te skieten, dat is doch it doel."
It praa't war wat simpel; mar alle grena'ten bin
niet su snoad.
0 u d~g r e n a a ' t.
44
~


of einliks op 'n minne dag, Marijke war doad, su mar. It stumper had fansels nooit har gerak had. Doe't ik wat groater en minsliker wurde, hew ik ok welris over hogere dingen met Barber praten as over kenielstaltsjes en fe'kearde neuten. En dy't nou mient dat ik dit ,.,hogere dingen" ok mar met
'n sprtseltsje goedmoedige irony delskrief, dy
forsint him. Barber war rooms, wij niet. Mar 'n
inkelde kear must se doch wat an mij kwyt: menhear Pastoar had bij har weest! Hy had seid: ,,20, juffrouw Flotman, hoe gaat het7 N og gezond?"
En ...dr w se einliks op t: h~ had met har bid
den! As't ik nou sg, dat dat gebed fan 'e ienfou~ dige siel in froom gebed weest het, dan sg ik niet alles. Ik mut in woo'd bruke met 'n warmer Id: it war in devoot gebed. '""'-- En nou had Barber 'n
ideaa'l dr't se welris faker wat over J.osliet: skylk
~ se had de ja'ren nog niet ~ in p1akje in 't roomse gasths op 't Kerkhof. 0! wat gesellig kinne 9P skimeravend de teelichtjes dr brande
achter de ge' dyntsjes binnen 't hek! Dr binnen
mut it smk weze en feilig. ~ Mar derriist 'n an~ der beeld foar 't oog fan myn geest. Sundagmor~
ren. ,De klok fan 'e Groate kerk smyt syn hoge toanen over de stad en roept 't kristenfolk op na' de Heilige Dienst. Dr falt de roomse klok in met syn dreunender ld. En dr komme se over 't Kerkhof, su'n tien, twa'lef wyfkes t 't gasths, kreas twie an twie, de kyps over 't oorizer en alle~ gar met 'n ouderwetse bonte sjaa'l over 'e skouders. Se draaie dat op na' de Hoogstraa't op weg na' har Godshs.
Alle fruchten wurde niet ryp an 'e boom fan 'e fe'wachting. Barber het nooit metlopen in 'e kleine optocht. Op 'n morren al weer in skoft la'ter lei se
doad in har bd, wurde my fe'teld, overleden son~
der bijstan fan menhear Pastoor. Freeslik fur 'e ge~
lovige siel, as't se der weet fan had het, dat $e allienich de groate reis angaa'n must. ~ Mar, mar ... God is barmhartig; der stonnen niet te tellen creditpostjes in har levensboek en ston der einliks wel wat an 'e debet-side7
Seist, 26 Febr. 1952.
G. G 0 s s e s.
I

it Heiteln maert 1952 30e jiergong n 3 44