Navigaasje
Swingel Online   Swingel 4,  2000
  Ynhald
 
 

Efkes yn 'e kunde komme.

Jabik oer Jabik fan de Bij

Op trije maart 1941 bin ik yn 'e lannen tusken Bitgummole en Menaam berne. It wie doe oarloch en śs hūs stie yn de oanfleanrūte fan de fleanbasis. Us mem hat my letter wolris ferteld dat as it der yn 1944 bot om wei gong, ik wolris ūnder de tafel krūpt bin, mar neffens my ha ik der neat oan oerhālden. Oan 'e ein fan de oarloch binne wy nei de Wālden (Sumar) ferhuze, śs heit en mem fielden har dźr dochs better thśs as op 'e Klaai, hoewol't wy letter ek noch yn Winsum en Warten wenne ha. Us heit wie by de boer, sadat wy wol gauris ferfarden. 
Myn legere skoalletiid ha ik foar it grutste part yn Būtenpost trochbrocht. Dat wie fuort nei de oarloch. Myn earste ūnderfinings mei de skoalle (en it Hollānsk) wiene net sa botte posityf. Foar myn seisde jier hie ik eins allinne Frysk om my hinne heard (wy neamden dat doe Fries), śtsein yn tsjerke, mar dźr begriep ik dochs neat fan. Op dy earste moarn yn skoalle hat juffer Goijenga sokssawat sein as: "armen over elkaar". Us mem hie my dat thśs net leard. Ik begriep echt net wat dat minske woe. Hja tocht dat ik in dwersbongel wie en fūn dat se dat fuort de kop yndrukke moast. Ik krige in pear fikse tikken mei it fjouwerkante liniaaltsje op myn knokkels. As it no fan de pine kaam as fan de skrik, dat wit ik net mear, mar ik siigde der hinne. Ik tink dat de juffer wol skrokken is. Doe't ik yn de tachtiger jierren dit ferhaal fertelde op in konferinsje op Aruba dźr't se my frege hiene om in pear lźzings te hālden oer de twataligens yn Fryslān, wie dit foar de Papiamints pratende minsken hiel werkenber. Hja kamen yn it neipetear mei gelikense ferhalen oer it tichtplakken fan 'e mūle mei plakbān as se Papiamints praten, in hiele dei mei in buordsje om 'e nekke rinne moatte, in read krśske op 'e foarholle en noch oare gekkichheden om sa gau mooglik it Papiamints śt te roegjen.

No sil eltsenien tinke dat dy juffer my fuort de Fryske Beweging yn slein hat. Dat is net sa. Lyk as alle Friezen seach ik dit as in stikje dat by it libben hearde. As bern libbe ik my būten skoaltiid śt yn de "petten" fan de Būtenpostmer Mieden of waarden wy opjage troch de boskwachter fan it Feankleaster bosk. Oer myn takomst hoegde ik net sa bot nei te tinken. Myn kammeraat woe skoalmaster wurde, dus dat boarten wy faak. Hy waard dūmny. My like automonteur wol wat. Mar doe't ik yn de seisde klasse by master Jongsma yn Driezum/Wālterswāld siet, fūn dy dat ik net nei de ambachtskoalle moast mar nei de Mulo. Dat ha ik doe mar dien yn Dokkum. Ik ha dźr it MULO-B diploma helle en tocht dat ik dźrmei wol nei de HTS (dat hiet doe noch MTS) koe. Mar de leararen fan de MULO fūnen my tige geskikt foar de Kweekskoalle. Der wie doe krekt in aksje om mear minsken foar it ūnderwiis te lūken ūnder de kreet: "Uw toekomst voor hun toekomst". Trochleare oan 'e Kweek wie goedkeaper as oan de HTS, dat kaam harren thśs ek better śt want ik wie de āldste fan fiif.

De Kweekskoalle wie in hiele gesellige skoalle, as jo dat fergelykje mei de MULO. De stśdzje wie net dreech, sis mar te maklik. Ik hālde noch trije middeis oer om by bakker Krol te suteljen, sadat ik ek noch in būssint hie. Op de Kweekskoalle diene se ek wat oan it Frysk. By master Jongsma hiene wy ien kear yn de wike in healoerke Frysklźzen, mar omdat ik dźr middenyn fallen wie en der yn Būtenpost neat oandien waard, hie ik der nochal muoite mei. Op 'e Kweekskoalle learden wy der net folle by. Ien kear op sneontemoarn in lesoere Frysk wie net folle. Ik ha dźr wol myn frou troffen. Se siet by my yn 'e klasse en sy hat letter MU Frysk helle.

Myn earste baan wie yn Boarnwert, in twatalige skoalle. Ik krige earst de tredde en fjirde klasse mei 21 bern. In luzelibben, mar doe't myn kollega yn tsjinst moast, krige ik ien en twa der by. Doe hie ik 48 bern. De bern yn Boarnwert wiene noflik, eins wie dy klasse ien grutte hśshālding. De bern fan de earste klasse learden it lźzen en skriuwen yn it Frysk. Op de Kweek wie amper oer it twatalig ūnderwiis praat. Us leararen wiene foar it grutste part Hollānsktalich, dy bekroaden har net sa bot om it Frysk.

In jier letter binne wy troud en nei Alkmaar ferhuze. Baukje krige in baan yn Sint Pancras en ik yn de stźd. Ik hie wer 48 bern yn de klasse mar dat wie al oar folk as yn Boarnwird. Ik ha dat earste jier wol op myn teannen rinne moatten. Fiif jier ha wy dźr wenne. In moai plak en eins woene wy dźr ek net wer wei, it foldie śs dźr skoan. Mar op in flat wenje mei in lyts jonkje, dat jo as in hūntsje śtlitte moasten foldie śs net bźst. Yn dy fiif jier hie ik myn MU-A Pedagogyk helle oan de Gemeentlike Universiteit fan Amsterdam en ik wie hast klear mei MU-B oan de VU. Doe't se yn Snits in learaar fregen oan de Kweekskoalle ha ik der marris in tillefoantsje oan weage. In pear dagen letter wie ik beneamd en sa binne wy yn 1969 yn Snits bedarre. 

Miskien hat Snits wol myn grutste learskoalle west. It wie dźr de gewoante dat alle moandeitemiddeis nei de lessen in leararegearkomste wie. De iene wyks gewoane saken oer de skoalle, de oare wyks in soarte fan foarmingsbyienkomst. Wy neamden dat didaktykgearkomsten. Ien fan de leararen hālde dan in ferhaal oer in diel fan syn fak, of wy besprutsen meiļnoar in boek of artikel. Op de Snitser skoalle sieten in pear kollega's dy't tige pro-Frysk wiene. Sy ha my de eagen iepene foar de ūndergeskikte posysje dy't it Frysk hie. Mei elkoar ha wy der yn de santiger jierren doe't ik adjunkt wurden wie en letter direkteur fan de skoalle (dy hiet doe al De Him) in echte twatalige skoalle fan te makke. Dat is śs yn de tachtiger jierren ek slagge. Oeral yn de skoalle wiene de beide talen lykweardich: yn alle lessen (net allinne by it Frysk!), yn de gearkomsten, sawol mūnling as skriftlik. 

Yn it begjin fan de santiger jierren ha ik myn stśdzje oan de Grinzer universiteit ōfsletten mei it doctoraal eksamen. Yn dy jierren wie ik bestjoerslid wurden fan it Pedagogysk Advysburo fan de Fryske Akademy, de begeliedingstsjinst dy't de twatalige skoallen stipe. Yn de tachtiger jierren bin ik foarsitter wurden fan de 4e ōfdieling (ōfdieling Frysk) fan de Provinsjale Underwiisried. Yn dyselde snuorje wie ik lid fan de PKF (Permaninte Kommisje Frysk) dy't soargje moast dat it Frysk as ferplichte fak yn de skoallen goed ferrūn. Ik ha doe ek noch in tal applikaasjekursussen jūn om ūnderwizers oan it foech foar Frysk te helpen.
Yn 1982 mocht ik in lźzing hālde op in ynternasjonale konferinsje yn Ljouwert oer "Role and function of a teacherstrainingcollege in a bilingual situation". Ik ha dźr it ferhaal fan De Him yn Snits ferteld en de mooglikheden dy't wy foar de takomst seagen. It is dźrom tige spitich dat troch de twongen skaalfergrutting dizze skoalle ferdwine moast. Lang ha ik my der tsjin ferset om op te gean yn in grutter gehiel, mar doe't it studintetal yn de minne jierren ūnder de 200 sakke (de opheffingsnoarm wie 250) moasten wy wol belies jaan. 
Ik ha my dźrnei hielendal ynsetten foar de nijfoarme Kristlike Hegeskoalle Noard Nederlān dźr't ik yn it Kolleezje fan Bestjoer bedarre. Dat wurk ha ik mei nocht tolve jier dien. Op 1 jannewaris 2000 koe ik mei de Vut en bin no dus frijman. Neist it foarsitterskip fan it korps en Doarpsbelang yn Top&Twel bin ik op dit stuit lid fan de provinsjale kommisje foar it jier fan de talen, bestjoerslid fan de Fryske Rie, lid fan it haadbestjoer fan de FNP en bestjoerslid fan de NCReisV. Foar dy lźste organisaasje ha wy ferline jier in kampearreis troch Roemeniė śtsetten, dy't wy dit jier as reislieders śtfiere sille.
Dernjonken bin ik mei in kollega dwaande ūndersyk te dwaan nei hāldingsferoaringen foar it Frysk oer yn it fuortset ūnderwiis. Dus "frij man", it hat der oan. 

Jaap van der Bij

Email: redaksje@fryskebeweging.nl