Navigaasje
Swingel nummer 3   Foto's noch net beskikber.
 

Swingel, 3/2000


Foto Duende

Yn dit nūmer ū.o.

Side 2

Kolofon

Swingel is śtjefte fan de Ried fan de Fryske Beweging en ferskynt 6x jiers.

Redaksje- en administraasjeadres
Ipe Brouwerssteech 8
8911 BZ Ljouwert
Email: swingel@fryskebeweging.nl en
administraasje@fryskebeweging.nl
telefoan en faks: 058-213 89 13

Meiwurkers oan dit nūmer
Hāns J. Weijer, Arjen Versloot, Hāns Noppert, Aldert Cuperus, Aalsen Everts, Doutsen Dykstra, Thom Dijkstra, Ydwine Willemsma, Tony Feitsma, Clara de Boer, Sybren Posthumus, Bauke Nicolaļ, Sybren de Boer.

Foto foarside
Dūns- en muzykgroep Duende (foto Hāns Noppert)

Einredaksje
Bauke Nicolaļ

Swingel ferskynt ek op ynternet
URL: www.fryskebeweging.nl/swingel

Foarmjouwing
Studio van Stralen BNO, Grins

Printer 
Brouwer & Wielsma, It Hearrenfean

Advertinsjeprizen
op oanfraach

Lźsjild
ƒ 25,00 jiers (seis nūmers)
Stipers fan de Ried fan de Fryske Beweging krije Swingel fergees yn'e bus:
Stipersjild: ƒ 45,00 jiers
Jongerein oant 25 jier ƒ 25,00 jiers
Losse nūmers: ƒ 4,50

ISSN nūmer : 

Swingel wurdt śtjūn mei stipe fan de provinsje Fryslān.


Redaksjonele column side 2

Wurdt it noch wat mei it Frysk op internet?

Dizze fraach wurde lźstendeis oan de oarder steld yn de Fryske nijsgroep op internet. De posysje fan it Frysk yn dit medium, dat geandewei in wichtiger plak yn it deistich libben ynmint, is oan 't no ta beskieden. De goed hūndertfyftich Fryske siden falle fuort yn de fālden fan al dy miljoenen Hollānske en Ingelske sites. It tal Fryske internetsiden mei in profesjonele śtstrieling is op de fingers te tellen. Bedriuwen en ynstellingen yn Fryslān nimme de taal fan harsels en in grut part fan harren klanten net serieus soe de stelling wźze kinne. Der is yn alle gefallen sprake fan in ūnferskilligens dy't yn Fryslān suver gjin wjeraksel opropt. Yn de praktyk blykt dat, as men bedriuwen en ynstānsjes oansprekt op harren iensidich Hollānsk taalgebrūk, der gjin sprake is fan ūnwil. De gemeente Smellingerlān (www.smallingerland.nl) hat, nei't se dźr troch de Swingelredaksje attint op makke wie, yn koarte tiid in Fryske ferzje fan harren site ūntwikkele dy't besjen lije kin! Der falt dus oer te praten en der is op 't stuit rūnom in soad jild beskikber foar internetprojekten! As it wat mei it Frysk wurde sil op internet dan moat dat it no wźze, oars mist it Frysk de digitale trein. Elts dy't fynt dat it wat wurde moat mei it Frysk op internet soe dus sa śt en troch dizze en jinge ris in triuwke yn de goede rjochting jaan kinne. Smyt ris in baltsje op! Dźr kin op koarte termyn mei skoart wurde!

Populźre media yn Fryslān lykas de Ljouwerter Krante en Omrop Fryslān kinne in wichtige rol spylje yn de ferbettering fan de posysje fan it Frysk op internet. Omrop Fryslān mei in folslein Frysktalige site yn 'e loft op www.omropfryslan.nl. As dizze site like populźr wurdt as de programma's fan de Omrop kin sa'n inisjatyf as foarbyld tsjinje. De LC is al langer aktyf op internet, mar it oanpart Frysk op harren site docht gjin rjocht oan de sympatike dingen dy't oer de Fryske taal yn it redaksjestatśt fan de LC steane. Mei harren 'Typisch Fries' as lokaal marketing-lokkerke is sa'n bytsje alles sein oer (en benammen net yn) it Frysk op www.leeuwardercourant.nl. 

Yn it jier foarōfgeand oan it 50 jierrich 'jubileum' fan Kneppelfreed is it nijsgjirrich te ūntdekken dat op de site fan de Ljouwerter rjochtbank in wiidweidich ferhaal oer de posysje fan it Frysk yn it rjochtsferkear stiet. Yn it Frysk noch wol! Faaks moatte de Fryske Beweging en Ljouwerter Rjochtbank de lapen mar gearsmite by de betinking fan dit feit novimber takom jier. 

In aardich foarbyld fan in lokale Frysktalige side is dy fan Bitgum/Bitgummole. De site sjocht der goed śt, de ynformaasje wurdt geregeld ferfarske en is foar hūndert prosint yn it Frysk. De digitale doarpen www.bitgum.nl en www.bitgummole.nl binne dźrmei faaks frysker as de doarpen sels. Wat my oanbelanget kinne de webmasters fan dizze sites nominearre wurde foar in Fear yn de Broek!

Bauke Nicolaļ

(foto)

Werom at de Bilkerts gyn Frys prate.

"Die't syn aigen taal fersmyt, raakt syn diepste wezen kwyt."

't Is hest niet te begripen dat d'r op 't Bildt aigenlik gyn Frys praten wort. Soa'n klain gebied dat an drie kanten begrīnsd wort deur Frys pratende mīnsen. Friezen die't ok wete wille dat se Frys binne en hur taal (alheel terrecht) hoog houwe. Om d'r achter te kommen werom 't Frys op 't Bildt gyn ingang fonnen het motte wij 'n foege 500 jaar werom gaan. Doe het Albrecht van Saksen met syn baide seunen Hendrik en Georg in 1498 't Bildt an de Friezen ontnaderd. 't Bediken fan 't Bildt hewwe sij doe an ānderen, an Hollānders, śtbesteed. De Frise wetten laaien sij in hur aigen foordeel śt. Sij maakten 'n eand an de Frise Frijhyd. 'n Paar jaar leden (1998) meende 't bestuur fan Fryslān dat fait "fiere" te motten. D'r waar evenwel 'n soad ferset teugen dat "feest" wat tot śtting kwam doe't 'n bommelding 'n " fiering" in 'e groate kerk fan Luwt in 'e bulten joeg. Ok waar d'r 'n koster die't op 'e grīns fan ' t Bildt soafeul kriig had dat hij de swarte rouflāg fan de Beetgumer toren waaie liet. Soks tot ongenoegen fan bestuurders die't de toenmalige kommisaris fan de koaningin Hermans "dankber" waren foor syn (dom) idee. 
't Begrip "āldfaars erf wij weitsje oer dij" worde: " āldfaars erf wij wādzje oer dij". D'r waren doe ok bij de roes Bilkerts die't fan dut "feest" niks begrepen. Hoewel at 't bediken deur Hollānders annommen en śtfoerd worde en derdeur 't Bildts ontstaan is, foele de meeste Bilkerts hur naast Bilkert ok Fries. Se prate āns, Bildts. En binne der wiis op .

Hoe't begonnen is
Thomas Beuckelaer en de drie broers Wijngaarden hadden op 22 febrewary 1505 de overeenkomst met de reginten fan hertog Georg van Saksen tekend om 't Bildt te bediken en in kultuur te bringen. Deur alle toestanden die't d'r doe in Frysland speulden worde 't groate werk niet deur Friezen, maar deur Hollanders annomen en śtfoerd. Deuze mānly waren alle fier ōfkomstig śt Sśd-Holland. Der hadden se groate besittings en der oefenden se belangrike bestuursfunksys śt. Ut deuze kontraaien nammen se hur aigen fertroude mīnsen met om 't Bildt te bediken en in kultuur te bringen.

Kwammen de polderjongens nou alleen śt Sśd-Holland, śt de Alblasserwaard, de Swijndrechtsewaard en śt 't Lānd fan Heusden en Altena? Ni, dat sou ok niet kinnen hewwe. D'r souwen 800 mānly an de bou fan de Bildtdyk werke en d'r worde over prakkeseerd om dat leger erbaaiers śt te braiden ant 1500 mānly. Sien de tiid die't men kreeg, om binnen een jaar, de Ouwe-Bildtdyk an te lźgen 'n begryplike gedachte. 
At al deuze mānly śt de Alblasserwaard, de Swijndrechtsewaard, en śt 't Lānd fan Heusden en Altena rekruteerd weze souwen, sou der de befolking soa ferminderd weze, dat weunen en werken der niet meer mooglik weest waar. Nag ōfsien fan 'e fraag at der metnander we 800 mīnsen weunden.

De annimmers en foorwerkers binne der fast en seker wel wegkommen. De erbaaiers kwammen śt 'n feul groater gebied. De groatste groep erbaaiers is śt Holland, Seeland, Brabant en "diferse andere naciėn" wegkommen. Onder die "diferse andere naciėn" waren sonder twifel ok mānly śt West-Frysland en fan 't ailand Wieringen. Ok sil dut, foor die tiid geweldig groate werk, Friezen śt de omgeving fan 't Bildt antrokken hewwe. 

Hoe't de ferhouding tussen de tallen Friezen en Hollanders laai is niet met sekerhyd te sźgen. Ferskaidne ondersoekers hewwe hur met deuze kwessy doende houwen. Heel lang het men docht dat 't alleen Hollanders weest binne die't de (Ouwe) Bildtdyk anlaid hewwe. Krekt soa't d'r docht is dat de eerste boeren op 't Bildt sonder śtsondering śt Holland kommen binne. D'r motte soawel bij de dykbouwers as bij de eerste pachters ok Friezen weest hewwe. Al foor de bediking fan 't Bildt werkten d'r Friezen op 't bśttendyks lānd. Ans hadden se in 1506 niet ōfkocht worren.

De ondersoeken
Soa'n groat werk as de bou fan de Bildtdyk het sonder twifel ok an ferskaidne Friezen werk geven. Die kregen 't lykswel niet foornander om de Hollanders hur taal, 't Frys, prate te laten. Der binne nag al wat ondersoeken na deen hoe't dat kinnen het.

Johan Winkler skriift in syn "Algemeen Nederduits en Fries Dialecticon" śt 1874, dat de nije en bra fruchtbere grōnd deur Hollānse boeren 't eerst beweund en ontgonnen worde. De ōfstammelings fan deuze Hollanders binne der ant fandaag de dāg toe bleven. Deuze eerste beweuners fan 't Bildt nammen fanself hur "boers-Hollānse" spraak met en hur ōfstammelings hewwe die tongfal ant nou toe bewaard en brśkke die ondernander. Hierdeur onderskaide se hur skerp fan de "echte Friezen". 

Winkler noemt 't Bildts: "'n Volksplanting van Hollanders in Friesland". Hij skriift over de "edelloi" en de ontginning deur Hollānse boeren, die't folgens him fral ōfkomstig binne śt de Hollānse Rijnstreek. Ut de kontraaien fan Leiden. Winkler beskoude 't Bildts dus as de taal fan de Hollānse bedikers die't deur Frise infloed ferformd is.

W. de Vries skriift in deel 44 fan 't tiidskrift "Nederlandse taal en letterkunde", dat 't waarskynlik is dat d'r taalovereenkomsten binne tussen 't Bildts en 't Sśd-Hollāns, omdat Hollānse Bilkerts in meerderhyd ōfkomstig binne śt de buurt fan Puttershoek en Oud-Beyerland. De Vries siet 'n dśdlik onderskaid tussen 't Bildts, 't Stadsfrys en 't Amelāns. 't Midslāns op Terskelling wort niet noemd. 

Perfesser doktor G. G. Kloeke het in syn werk "De Hollandse expansie in de 16e en 17e eeuw en haar afspiegeling in de tegenwoordige Nederlandse dialekten" śt 1927 syn licht ok skine laten over de ōfkomst fan de Bilkerts en hur taal. Hij het nagal wat werk maakt fan de pachterslisten en rekens fan 1527 en 1528. Ut de namen die't op deuze listen foorkomme, blykt folgens perfesser Kloeke dat 40% fan alle lāndbrśkkers op 't Bildt, neffens die rekens Frise namen hadden. 'n Farndel waar Hollāns en 35% kon soawel Frys as Hollāns weze. 

Hij meent dat bestudering fan deuze rekens tot de gefolgtrekking laide mot dat, in 't begin fan de 16e eeuw, de Friezen waarskynlik feer in de meerderhyd weest binne. De dikke boeren, de aristokraten, waren hest allegaar fan Hollānse komōf. Folgens Kloeke is de Bildtse taal sterk ferhollānsd. 't Bildts sou dus oorspronklik Frys weest hewwe. Hij foert derfoor gyn bewizen an. Alleen grōndt-y die stelling op 't fait dat in 't eerste farndels part fan de 16e eeuw, de Friezen (temīnsen de namen) prosintueel feer in de meerderhyd waren. 

Perfesser Kloeke noemt 't Bildts: Hollāns in Frise mōnd. Hij skriift, dat aristokraten of aristokratys doende Friezen perbere om Hollāns te praten...! Maar wat bewize namen nou helendal over de ōfkomst fan de dragers fan die namen? Dat froeg de debating klup fan St.-Anne hur op 20 septimber 1927 ok ōf, doe't se de ferhandeling fan prefesser Kloeke bepraatten. De debatingklup kinde niet soafeul bewiiskracht toe an dut name-ondersoek fan perfesser Kloeke. Ferskaidne sprekers saaien op die aven, dat d'r soafeul namen binne, der't moeilik fan said worre kin, dat 't spesifyk Frise of oorspronklik Hollānse namen binne. De debatingklup kwam dan ok tot de konklśzzy dat 't Bildts fan Hollānse en niet fan Frise oorsprong is !

Hotse S. Buwalda is 't met de noemde konklśzzys niet eens. 't Gaat him te feer om sonder meer te sźgen dat 't Bildts Hollāns in Frise mōnd is, of dat 't Frys in Hollānse mōnd weze sou. Hotse Buwalda meent, dat 't foor de hānd lait, dat de twee befolkingsgroepen fan kolonisten, Friezen en Hollanders deur de noadsaak om nander te ferstaan tot 'n gemeenskaplike omgangstaal kommen binne: 't Bildts, 'n mingtaal fan 'n in oorsprong mingde befolking.
'n Mingtaal dus, gyn dialekt fan 't Frys of 'n Frys dialekt. Maar ok gyn dialekt fan 't Hollāns of 'n Hollāns dialekt. En wel omdat elk fan baide talen soa'n belangrike bijdrage leverd het an de opbou fan de aigen Bildtse taal.

Hartman Sannes is 't eens met De Vries, want, soa sait Sannes: De sterke Hollānse inslag formde de bovenlaag fan de befolking. De annimmers, de boeren, drukten hur stimpel ok op 'e taal fan de ānderen, de Friezen. Soa segefierde 't Hollāns en ferkrong 't 't Frys. Om 't Bildts Hollāns in Frise mōnd te noemen gaat Sannes wat al te feer. 't Bildts is folgens Sannes 'n mingsel fan ferskillende Hollānse dialekten, met foor 'n part ok 'n sekere Frise inslag. 't Frys het op 't Bildt nooit gyn ingang fine kinnen. 'n Fries nimt op 't Bildt makliker 't Bildts over, dan dat 'n Bilkert op 't Oudlānd 't Frys overnimt. Sannes syn eandkonklśzzy is, dat 't Bildts de taal fan Hollanders is, ferformd deur 'n sterke Frise infloed.

Maar wort d'r bij al deuze overwegings ok nag wat fergeten? Wij wete dat de aristokraten en de bestuurders Hollāns praatten en de dikke boeren, die't śt Holland kwammen, deden dat ok. Ok 'n part fan de erbaaiers sil een of ānder Hollāns dialekt praat hewwe. Dos waren d'r 'n heel soad Friezen bij die eerste kolonisten. Die sille dos hur aigen taal, 't Frys, praat hewwe? In dat licht besien is 't dos op syn sachtst said freemd, dat 't Frys 't ōflźge motten het teugen 't Hollāns; 't Bildts?

't Sil wel soa weze soa't Hotse Buwalda 't sait: se mosten nander ferstaan. De Friezen sille hur doe ferbroken hewwe. Ok doe al. Want nou nag gaat de gemiddelde Fries drekt over op 't Hollāns at d'r ok maar 'n klain fermoeden bestaat dat de ānder gyn Frys ferstaan wil of kin. Hadden de Friezen doe in 't begin fan de 16e eeuw, hier op 't Bildt, 'n klain bitsy de sluug śt had, dan hadden se dos dat handsyfol mīnsen, niet eens 1500, binnen twee generasys Frys prate late kinnen? De Friezen gaan sleau met hur taal om. Op 'n paar gūnstige śtsonderings na binne 'n heel soad Friezen hur d'r niet fan bewust dat se de oudste en mooiste taal fan Nederland prate.

Dieselde sleauwighyd gaat trouwens ok op foor 'n soad Bilkerts. Wat sou dat dos weze? Binne Bilkerts en Friezen benaud om foor dom of boers ansien te worren? Of twifele se an de intelligīnsy fan de ānspratenden? Benaud dat die hur niet ferstaan wille of sille?

Dan binne d'r nag 'n paar aspekten die't niet fergeten worre māge en die't in de ondersoeken niet noemd worre. 't Eerste argumint is dat de Saksise overheersers ( om maar niet te praten fan onderdrukkers) 't naar op 't Frys as bestuurstaal laaien en dat d'r op bestuurlik terrain, na de onderwerping fan de Friezen in 1498, alleen nag Nederdśts as bestuurstaal brśkt worde. 't Tweede is dat 't Bildt in 't begin nagal isoleerd waar fan de rest fan Frysland. De Bilkerts binne in 't begin deur de Oudlanders beskoud as freemde kolonisten der't se niet tefeul met te maken hewwe wouwen. Kolonisten die't op hurself anwezen waren en hur aigen gemeenskap inrichtten bśtten de Oudlanders om, sorgden in meer as alleen de taal foor 'n aigen ontwikkeling.

Dan is d'r nag 't fait dat in 't begin fan de 16e eeuw de reformasy deurbrak. Luther sloeg in 1517 syn 95 stellings an de deur fan de slotkapel te Wittenberg. Ant dan toe waar in de kerken 't Latyn de taal fan de prysters weest. Maar doe worde in de hagepreken 't Nederdśts as kerktaal brśkt. In 1522 worde 't evangely fan Mattheüs onder de mīnsen brocht. Een jaar later folgde 't hele Bibelboek. In 1560 worde de Heidelberger kattegismus as leerboek foor de kerken, die't doe allegaar Griffermeerd hytten, infoerd. Alles waar in 't Nederdśts skreven. Leraren (doomnys) leerden de mīnsen, die't foor 't generaal niet leze of skrīve konnen de kattegismus śt 't hoofd op te sźgen. 'n Beste oefening in 't leren fan 't Nederdśts. En 'n gewoante die't 400 jaar in gebrśk blive sou..!

Ok de wetten en rechten in Frysland worden fan 't Frys śt in 't Nederdśts fertaald, omdat de heren 't Frys "niet konnende (willende) lezen...!" De ontfriezing sette de hele 16e eeuw deur. 't Frys worde de taal foor de gewoane mīnsen, 'n boeretaal..! De bovenlaag fon 't deftiger om Hollāns te praten, al mosten de spellingsregels derfoor doe nag ontwurpen worre. De Statenbibel fan 1625-26 en 1657 het 'n belangrike bijdrage leverd an de spelling fan de Nederlāndse taal. In ses fan de elf Frise stāden ontston 't Stadsfrys, Hollāns in Frise mōnd. Ylst, Sloaten en Workum bleven Frystalig. Staveren en Hindelopen houden hur aigen fan 't Frys ōflaide taal.

De Friezen lieten hur, hier op 't Bildt, wat hur taal angaat, deur de Hollānstalige bestuurders en koalonisten in de ruften lźge. D'r bleef de Friezen lykswel op bestuurlik terrain gyn keus over. Deur de bestuurders worde tena gyn Frys meer praat. Maar ok in 't daagliks leven waren de Friezen sleau. Dat sleauwe fan de Friezen en foor 'n part 't isoleerde leven fan de eerste Bilkerts en de taal fan de bestuurders en de reformasy, hewwe d'r met foor sorgd dat d'r op 't Bildt nou al hest 500 jaar Bildts praat wort. Dat is 'n śnike saak, want d'r is gyn foorbeeld te finen dat dut ergens āns ok gebeurd is. De toren fan Babel is niet ōfkommen omdat de mīnsen nander niet meer ferstaan konnen. God ferbaalde hur werk. Maar Hollānders en Friezen leerden nander in 't Bildts te ferstaan en skrepten metnander om de Bildtdyk klaar te krijen.

Friezen en Bilkerts motte nou na hest 500 jaar nag altyd metnander striid levere teugen (meestal goedbetaalde) douhśddige Hollānstalige bestuurders en amtners. Maar ok teugen aigen mīnsen die't met allegaar fooroordelen as argumint, waigere de waarde fan 't brśkken fan de aigen taal in te sien. Mīnsen die't met "woorden" hoog opgeve fan de overtuging, die't se sźge te hewwen, dat de aigenhyd fan taal en kultuur foor hur fan groate waarde is. Maar die't in hur houwen en dragen d'r blyk fan geve dat die betrokkenhyd minder foorstelt dan de nul foor 't sifer. 

Aldert Cuperus. 

Foor 't groatste part overnommen śt: "Raizen deur de Bildtse geskidenis", skreven deur Aldert Cuperus en śtgeven deur de Stichting Ōns Bildt op 10 july 1998.

Foto's by dit stik: 
1. fan de skriuwer, ūnderskrift: Aldert Cuperus
2. Loftfoto bougrūn : byskrift: Luchtfoto fan de Ouwe-Bildtdyk fan de Westhoek naar't oasten toe.
3. Foto pleats: Foorbeeld fan in Bildtse Winkelhaakplaats (Ouwe-Dyk 487)
Foto's 2&3 Aldert Cuperus

2 stikjes ūnder kopke 'reaktyf'. Piter de Groot yn petear + śs folksliet

Pieter de Groot yn petear

Pieter de Groot is it net iens mei Rindert Straatsma. Rindert hat der okkerdeis beswier tsjin makke dat De Groot him yn ferbān brocht hie mei de aventoeren fan FRSK. No, dat is fansels slim brutaal fan Rindert, ek al hie der dan net it measte mei dat hiele FRSK te krijen. Rindert wie der ek noch op tsjin dat in blźd dat ūnder it kopke Fryske taalbefoardering subsidiearre waard, foar 40% yn it Hollānsk ferskine moast. En it alderslimste is noch dat Rindert de striid foar lykberjochtiging fan it Frysk net opjūn hat. Syn 'opfolgers' ha dat al lang dien en śt dy har namme - en ek noch śt namme fan de politisy - sprekt draachflakkundige Pieter de Groot syn banflok śt oer Rindert Straatsma. Rindert moat him stilhālde, dan sil Pieter foar śs allegearre wol it wurd dwaan.

Mar miskien mei ik dochs nochris hiel tuike-tuike-oan besykje om ek wat yn it fermidden del te lizzen. Der hat noch nea in goed ūndersyk west nei de fraach hoefolle nije Frysklźzers ot de F-side yn de LC en FD opsmiten hat. Hie it yn dy sitewaasje dan wol doel om in soartgelikens blźd as FRSK op 'e merk te bringen? De provinsje neamde dat taalbefoardering en hie der wol jild foar oer, mar net foar Frysk en Frij, dat sprekkend liket op it tydskrift fan nivo dat Pieter de Groot (en Rindert Straatsma en Piter Terpstra en Tony Feitsma en folle net genōch) sa graach ha wolle. Se koene by de provinsje it jild wol gram wźze, soe śs muoike wol sizze. At wy noris ōfpraten om it wurd taalbefoardering net te beheinen ta Piet de Jager syn draachflakferbreding en ferdivedaasjelektuer mar gewoan te brūken foar wat it betsjut, nammentlik it befoarderjen fan it Frysk op alderhande nivo's. Dan stiet de opfolgers fan Piet de Jager neat mear yn 'e wei om provinsjaal subsydzje te jaan oan in algemien Frysk blźd op nivo.

Ik soe dat graach wolle. Ik wit noch mar al te goed hoe't śs politisy (Piet de Jager c.s.) in pear jier lyn in gewoan goed Frysktalich blźd as Frysk en Frij fuortstimd ha. Dat wie net omdat it net mooglik wie om sa'n blźd yn stān te hālden, al waard dat wol hyltyd rūnkrante, en al waard it de kommisje Fokke van der Ploeg oplein om net mei in blźd ą la Frysk en Frij te kommen, en al wurdt der nei de ūndergong fan FRSK no ek al wer grute dat bliken dien hat dat in blźd ą la Frysk en Frij net mooglik wie. Mei 't dat dus hielendal net bliken dien hat, wurdt it stadichoan tiid dar der wer in goed Frysk blźd komt, mei in fariearre ynhāld en in profesjonele redaksje. Ek it begeliedend merkūndersyk soe wat profesjoneler kinne as by de F-side en FRSK kwa fraachstelling en doelstelling. Dy doelstelling soe yn Fryslān faaks dochs wat saakliker kinne as by Pieter de Groot, en dan soene wy śt syn sabeare dwerse kolommen faaks wat bestekliker lūden en wat minder skril getrompetter te hearren krije.

Tony Feitsma

(foar in part earder publisearre yn LC as ynstjoerd stik)

Us folksliet.

Elkenien - Friezen en net-Friezen - kin it sa stadichoan sjonge. Mar, leau it of leau it net, guon Friezen wolle de tekst fan śs folksliet feroarje!
It is fansels wier: it is in liet dat emoasjes opropt, men is oandien, it fibrearret yn jin en jout in grutsk gefoel.
En dat, achte lźzer, mei net. It soe te nasjonalistysk wźze. Der komme wurden yn foar as 'bloed' en 'grūn' . en soks kin fansels net. Want set dy wurden mar ris yn 't Dśtsk oer. Krekt, dan wurdt dat 'Blut und Boden'!
Mar wy sette dat sa net oer; wźrom soene wy? Wy hawwe dy tinzen fan de tritiger en fjirtiger jierren der net by.
Wy tinke deagewoan oan Fryslān en sjonge fan dat Fryslān as it bźste lān fan ierde en meie wy soks tafallich ek nochris miene of dreame? Krekt wat jo wolle. In folksliet is no ienris in folksliet en gjin 'schlager'!
Dźrom feroarje? It moat net māler!

Hāns J. Weijer

It Frysk, de Nederlānske streektalen en it Nederlānsk

Yn Fryslān wite wy dat Nederlān in meartalich lān is. Nźst it Frysk, it Nederlānsk en de talen fan
allochtoanen besteane ek de streektalen, dy't taalkundich soms al en soms net ta it Nederlānsk rekkene
wurde kinne. Nederlān hat yn it ramt fan it Europeesk Minderhedehānfźst nźst it Frysk ek it Nedersaksysk,
Limburchsk, Jiddysk en sigeunertalen erkend. Dy lźste twa binne net-regiobūne talen en lykje wat sosjale
struktuer oanbelanget mear op de moderne ymmigrantetalen. Yn dit stikje wol ik besykje in byld te jaan
fan de getalsmjittige ferhāldings tusken de -ūnderskate groepen.

Oer it oantal net-Nederlānsktaligen ūnder de allochtoanen binne gjin krekte sifers foarhannen. Jo moatte
rekkenje dat groepen as Surinamers en Yndyske Nederlanners faak Nederlānsk as hśstaal hawwe. Fierders is
de groep Europeeske allochtoanen, lykas Britten en Dśtsers mar ek Flamingen, like grut as it oantal net-
Europeanen. Ik hāld hjir no mar 1 miljoen net- nederlānsktalige allochtoanen oan. Dat is in foech 6% fan
de ynwenners fan Nederlān.

Oer it oantal Frysktaligen binne wy goed ynformearre troch ūndersiken fan de Fryske Akademy śt 1980 en
1994. It frijwat konstante byld dat dźrśt ūntstiet, wurdt befźstige troch oare enkźtes en dielūndersiken.
Mei sa'n 55% fan de ynwenners fan Fryslān dy't it Frysk as memmetaal hawwe, binne dat likernōch 340.000
minsken. Nim dźr noch ris wat Friezen-om-utens by, dan sitte wy op likernōch 2,5% fan de Nederlanners:
net echt in soad.

Oer de Nederlānske streektalen hearre wy minder opteine ferhalen. Mar hoe't it lān der no feitlik hinne
leit, is by net goed bekend. Dźrom fyn ik it tige nijsgjirrich doe't ik in artikel yn hannen krige dat
giet oer de fraach oft bern mei in streektaal of Frysk as memmetaal leger skoare op skoalle. In negative
ynfloed fan de net- Nederlƒnske memmetaal op skoalprestaasjes wurdt net oantoand. Mar wat my yn it artikel
benammen ynteressearre is it oersjoch fan oantallen sprekkers fan streektalen per provinsje.

It artikel jout gegevens oer hoefolle fan de bern fan groep 4 yn it jier fan -ūndersyk (1994/5, dus de
measte bern sille 1986 berne wźze) en har ālden (dy sille fan omtrint 1955 wźze) Frysk of in streektaal
prate. Ik ha de sifers yn in kaartsje werjūn. Earst it nasjonale sifer: it Frysk net meirekkene, praat
likernōch 16% fan de Nederlanners in streektaal, dźr't it Limburchsk hast de helte fan foar syn rekken
nimt.

Alles mei-inoar opteld is dus foar mear as 75% fan de ynwenners fan Nederlān it standert-Nederlānsk (of
wat dźr foar trochgean moat) de memmetaal. Dat is oan de iene kant in heech sifer, oan de oare kant tink
ik leger as party lju yn benammen de Rānestźd mūlk wol tinke. De lanlike aktive behearsking fan it
Nederlānsk sil op sa'n 97% lizze. Dy fan it Frysk op 3%.

Lit śs no ris neier sjen nei de sifers foar de streektalen (wźrūnder it Frysk). Wat opfalt, is dat by de
bern allinnich de provinsjes Fryslān en Limburch noch in foech part streektaligen kenne, al is dat by
beide ek ūnder de 50% sakke. Fierders hawwe allinnich de provinsjes Grinslān (12,1%), Drinte (19,4%) en
Seelān (14,9%) noch sifers dy't boppe de 10% śtkomme. Yn alle provinsjes, śtsein Fryslān en Limburch,
hawwe wy mei in grut ferfal tusken de twa generaasjes te krijen. It meast dramatysk is wat dat
oanbelanget faaks wol Drinte. Dźr leit it tal streektaligen by de ālder-generaasje op sawat itselde nivo
as by śs. Yn ien generaasje sjogge wy dźr in ferfal fan lykwols mear as 50%! Mar litte wy śssels neat wiis
meitsje. Sels yn Fryslān en Limburch hawwe wy mei in generaasjeferfal fan likernōch 20% te krijen. As
dat net op koarte termyn keard wurdt, komme ek dy streektalen yn gefaar.

Hoe sjocht de takomst der oer 25 jier śt? De druk om te yntegrearjen sil meitsje dat in part fan de
allochtoanen de kommende generaasje oerskeakelje sil op Nederlānsk as hśstaal. Tagelyk komme der ek
nije allochtoanen by. Al mei al sil dat persintaazje fan 6% net sa bot feroarje yn de kommende jierren. It
oantal Frysk- en streektaligen sil sakje. It Frysk giet de kommende jierren fan 2,5% nei 2%, it
Limburchsk sil op sa'n 6% śtkomme. Foar de oare streektalen mei-inoar bliuwt dan noch sa'n 2% oer. Grutte
parten fan Nederlān sille dialektleas wurde. Ik tink dan oan provinsjes as Utert, Sśd-Hollān en
Gelderlān. Mar ek de frije fal fan Grinslānsk of Sieusk sil min te kearen wźze. Ek dźr liket de sosjale
funksje fan de streektaal śtspile. Opmerklik binne noch wol de sifers foar Noard-Hollān. Dźr skynt de
streektaal op in leech nivo wol aardich resistint mei in ferfal fan ek 'mar' 20%. Yn guon mienskippen,
lykas dy fan Marken en Volendam sil de streektalen (noch) trochlibje, mar der haw ik gjin sifers oer.

Meartalich Nederlān is in realiteit as it giet oer de memmetaal fan syn ynwenners. Mar de kommende 25
jier sil it plak fan it Nederlānsk as memmetaal allinnich mar tanimme. Ek foar it Frysk en it Limburchsk
sil de kommende generaasje de kniper op 'e skine komme.

Arjen Versloot

(foto fan Arjen Versloot Swingel 2)
+ kaartsje (folget)

Boarnen:
Driessen, G. en Withagen. V.: Taalvariatie en onderwijsprestaties van autochtone basisschoolleerlingen.
Taal en tongval, 50, (1), pp. 2-24.

Frysk Damjen: Oer reade bollen, swarte en wite wolven.

Mei Simmer 2000 kaam in Fryske sport dźr 't we oars net sa'n soad fan hearre yn it nijs. De twakamp tusken de 'gewoane' dammer Harm Wiersma en mearfāldich kampioen yn it Frysk spul en āld foarsitter fan it Dambūn Frysk Spul, Marten Walinga, luts op mear as ien menier de oandacht. In fynst fansels om in wrāldferneamd dammer as Wiersma te skaken foar in potsje damjen Frysk spul. Troch de partij te keppeljen oan de Slachte Marathon en te spyljen op in alderferskuorrend grut 'boerd' mei Keunstkij as houtsjes wiene Marten en Harm wis fan knap wat publisiteit. De Samaranch fan de Slachte Marathon, Peter Karstkarel, die der nochris in skepke boppe-op troch in flok śt te sprekken oer de reklame foar in oppepdrankje dy 't by de partij makke waard. Resumearjend: in grutte namme, in unyk toaniel en ek noch in lyts skandaaltsje op 'e keap ta. Mear hie Marten Walinga him net winskje kinnen. In lytse sport lykas it Frysk Damjen kin ek wol in triuwke yn 'e rźch brūke.

Foar dammers dy 't der nocht oan hawwe om it Frysk spul ris te probearjen folgje hjirūnder de spulrigels.

1. Lis it boerd sa, dat it fjild loftsūnder donker is. Der wurdt op 'e donkere fjilden spile.
2. Wyt begjint.
3. In houtsje mei 1 fjild skean foarśt skood wurde.
4. In houtsje mei foarśt likegoed as efterśt slaan yn 8 rjochtings(dus ek horizontaal en fertikaal).
5. In houtsje dat op 'e daamline komt wurdt in wolf (daam), op sa'n houtsje wurdt in oar houtsje setten.(Tink derom: as in houtsje by in slach oer de daamline komt, dan bliuwt it in houtsje).
6. In wolf mei skean foarśt en skean efterśt skood wurde safier as dat mooglik is.
7. Mei in wolf mei mar trije kear efterinoar skood wurde, dźrnei moat er frij makke wurde troch in slach(eventśeel mei deselde wolf) of in set fan in oare wolf of in houtsje. Dizze beheining ferfalt wannear't ien inkeld mar wolven hat.
8. In wolf mei slaan yn 8 rjochtings (ek de wolf mei horizontaal en fertikaal slaan). De wolf(daam) hoecht net lyk efter in sleine stik delset te wurden.
9. Slaan is ferplichte.
10. Mearslach giet foar. Twa houtsje hawwe mear wearde as ien wolf. Ien houtsje hat minder wearde as ien wolf.
11. Daamslach giet foar. Kinne in wolf en in houtsje in like grutte wearde slaan, dan giet de wolfslach foar, oars giet mearslach foar.
12. Pas nei de slach wurde de sleine stikken fan it boerd krigen.
13. By it slaan mei ien wol faker as ien kear oer itselde fjild komme, mar net faker as ien kear oer it selde stik.
14. Oanreitsje is sette.
15. As ien spiler 2 wolven hat en syn tsjinstanner hat 1 wolf, dan hat de spiler mei 2 wolven 7 setten om de partij śt te meitsjen, oars is it kamp.
16. As in spiler it net mear winne kin is de partij kamp (elk ien wolf).
17. De partij is wūn as de tsjinstanner gjin stikken mear oer hat of fźst stiet.

In soad sukses!

Foto "Damboerd" (foto Hāns Noppert)


Kearndoelen Frysk yn it basisūnderwiis.

Op 14 maart 2000 hat de Feriening Frysk Underwiis (FFU) yn de mande mei it Pedagogysk Wurkferbān fan de Fryske Akademy in foarumdiskusje organisearre oer de funksje fan de kearndoelen Frysk yn it basisūnderwiis yn śs provinsje. It is bekend dat op de measte skoallen dizze wetlike kearndoelen yn de praktyk fan it ūnderwiis net helle wurde. Fraach is dan ek, hoe't soks kin en hokker ynstānsjes no eins ferantwurdlik binne foar it neistribjen fan dizze kearndoelen. Yn it foarumpetear docht bliken dat fersterking fan it ūnderwiis yn it Frysk as in goede saak sjoen wurdt , mar de mieningen binne ferdield oer hoe't dat krekt oanpakt wurde moat. Ek op dizze jūn wurde wy konfrontearre mei in maatskiplike situaasje, dy't lykberjochtiging fan it Frysk opkeart. 

Kearndoelen. 
Yn de jierren '90 is der op beliedsnivo in protte omtinken foar de kwaliteit fan it (basis)ūnderwiis. Op 1-8-1993 wurde by 'Algemene Maatregel van Bestuur' de kearndoelen ynfierd . Yn de wet op it basisūnderwiis wurdt oanjūn, dat kearndoelen in beskriuwing jouwe fan kwaliteiten fan learlingen op it mźd fan kennis, ynsjoch en feardichheden. Mei opset sin beheine de kearndoelen har ta dizze gebieten en falle nei te stribjen hāldingen by basisskoalbern der būten. Der wurdt fan śtgien dat dizze kearndoelen diel śtmeitsje fan de doelstellings mei it ūnderwiis fan de eigen skoalle. De ryksoerheid wol mei de kearndoelen in mienskiplike basis neistribje : wat bern minimaal kenne en kinne moatte of oars sein: wat minimaal yn it skoalprogramma oan de oarder komme moat. 
De kearndoelen fan '93 binne benammen op it lźste rjochte . De skoalle hat de plicht om yn syn programma de kearndoelen nei te stribjen. Se jouwe rjochting oan it learplan. Dit wol net sizze dat alle bern de kearndoelen ek werklik berikke sille. 
De twadde generaasje kearndoelen, dy fan '98 , is der mear op rjochte dat de bern dizze doelen yn alle gefallen op 'e ein fan de basisskoalle ek behearskje sille. It giet der om de learlingen hifkje te kinnen. 
Fan it begjin ōf oan ha dizze beide opsjes de diskusje oer de kearndoelen ūndśdlik makke: skoaloanbod of behearsnivo. 

De kearndoelen Frysk
De kearndoelen Frysk binne spegele oan dy foar it Hollānsk. Dit betsjut dat de bern foar beide talen itselde minimum-nivo helje (kinne) moatte. By de kearndoelen wurdt dus śtgien fan in twatalige situaasje, dźr't beide talen lykberjochtige yn binne. Alle fjouwer taaldomeinen komme dan ek oan bod: ferstean, prate, lźze en skriuwe. 
De Jong en Riemersma komme yn 1994 yn harren ūndersyk "Taalpeiling yn Fryslān" ta de konklśzje dat sawol de Frysk- as de Hollānsktalige learlingen yn Fryslān oan de ein fan de basisskoalle itselde nivo fan taalbehearsking yn de earste rykstaal berikke as de oare bern yn Nederlān. Wat de behearsking fan it Frysk oanbelanget helje de learlingen fan beide taalgroepen yn dat ūndersyk de kearndoelen lykwols net. 

Net helber
It foechhawwend gesach fan de de feriening foar Prot. Kristlik Underwiis yn Ljouwert/ Wurdum hat yn 1999 yn in brief dśdlik makke dat op har skoallen - benammen de stedsskoallen - de kearndoelen Frysk net te heljen binne . De folgjende arguminten wurde neamd:
1. Te min tiid ;
2. Foar in protte bern is it Frysk gjin memmetaal , mar in frjemde taal.
It Ljouwerter skoalbestjoer wol ta op in reduksje fan de kearndoelen Frysk nei it peil sa as dat jildt foar it Ingelsk op de basiskoalle: De bern wat fertroud meitsje mei it Ingelsk troch wat te dwaan oan ferstean en lźzen. Gjin twatalichheid fan lykweardigens en lykberjochtiging dus. In gefaarlike stelling omdat it bestjoer (bewust of net) it politike stānpunt ynnimt dat Ljouwert en Wurdum(!) net langer twatalige mienskippen binne: behearsking fan it Frysk is net langer nedich.
It Berie foar it Frysk hat Deputearre Steaten oer dizze kwestje advisearre. It Berie wol fźsthālde oan de spegele kearndoelen Frysk as śtgongspunt fan belied. Troch it jaan fan in tydlike ūntheffing kinne de skoallen besykje it ūnderwiis better yn oerienstimming te bringen mei de kearndoelen. Dus der net foar wei wine, mar emansipearje!
Dat soks dreech is hoecht hjir gjin śtlis. Mar neffens my mei in grut tal net-frysktaligen (autochtoane en allochtoane) yn de klasse gjin argumint wźze om it Frysk mar falle te litten. Sa gau as de bern op skoalle komme wurkje oan it ferstean kinnen fan it Frysk en oan in positive hālding foar it Frysk oer. 

It foarum
Wethālder H.J. de Haan fan Ljouwert en formeel foechhawwend gesach fan it iepenbier ūnderwiis yn de gemeente jout op dizze jūn oan dat se mei respekt omgean wol mei de ferskillende stānpunten. Klachten fan ālden oer it minne Frysk hawwe har net berikt. De learkrźften wolle wol neffens har, mar wurde frustrearre troch de taalsituaasje yn de klassen. Neffens har keart de wāl it skip: gjin twang!
GCO-direkteur R.Boersma fynt de spegeling fan de kearndoelen moai, mar it is neffens him net te realisearjen. Hy bepleitet om skoallen foar it ūnderwiis yn it Frysk finansjeel te beleanjen as se 'wat' fan de kearndoelen yn harren skoalplan opnommen ha en ek yn praktyk bringe:
- 1 pompeblźd foar ferstean,
- 2 pompeblźden foar ferstean en lźzen,
- 3 pompeblźden foar ferstean , lźzen en praten en 
- 4 pompeblźden foar ferstean, lźzen, praten en skriuwen.
It śtstel hāldt dus yn dat foar dit fak de ferantwurdlikheid folslein oerdroegen wurdt oan de skoalle. Demokratyske kontrōle wurdt ferfongen troch sponsoring fan eigen inisjatyf. 
Ynspekteur basisūnderwiis S. de Jong fynt dat it skoaloanbod foldwaan moat oan de kearndoelen. Hy wol dat de skoallen in differinsjearre taalbelied en taaldidaktyk ūntwikkelje: De doelen hoege net foar alle learlingen gelyk te wźzen.

Wa is ferantwurdlik?
Yn it Nederlānske skoalsysteem binne de skoalbestjoeren (iepenbier en bysūnder) yn it foarste plak juridysk ferantwurdlik foar it ūnderwiis. It ryk jout wetlike regels foar maatskiplik ferantwurde ūnderwiis. Ek de bysūndere skoallen falle ūnder de wetlike easken fan it ryk as se subsydzje krije. De ynspekteur moat dat kontrolearje foar de minister en de Twadde Keamer hat it lźste wurd. 
De provinsje hat gjin ynhāldlik foech op it mźd fan it ūnderwiis. Wat it ūnderwiis yn it Frysk oanbelanget binne D.S. allinne ferantwurdlik foar it ūntheffingsbelied.

Moreel binne wy as ynwenners fan dizze rjochtssteat lykwols allegear ferantwurdlik: ālden, learkrźften, skoalbestjoeren, ūnderwiisorganisaasjes, oerheid, tsjerken, bedriuwen............. . Allinne nimt eltsenien syn/har ferantwurdlikheid foar it ūnderwiis yn it Frysk of litte wy de (kulturele) diskriminaasje stikem syn gong gean; wetlike kearndoelen of net? 
De FFU sil besykje de earstferantwurdliken hjirop oan te sprekken. 

Th. Dykstra
Foarsitter fan de Feriening Frysk Underwiis.

N.B. As jo noch gjin lid binne ? Skriuwerskip FFU, Pasteurwei 42, 8921 VR Ljouwert, til 058-2139235 

Foto: Thom Dykstra

Ympresje Stinzefeest 2000

Foto 1: Bertus Mulder, ūnderskrift: Deputearre Bertus Mulder jout yn syn ferhaal oan dat it Haachske ūnbegryp oangeande it stribjen nei mear rjochten foar śs Fryske kultuer somtiden frustrearjend is.

Foto 2: In feestlike outfit heart by it Stinzefeest

Foto 3: Ald foarsitter fan de Federaasje fan Fryske Studinteferienings Rommert Tjeerdsma nimt in oantinken oan it 70 jierrich bestean fan de Federaasje yn ūntfangst. 

Cymru/Wales: ynspiraasjeboarne foar Fryske Beweging

Begjin april hat in delegaasje fan 14 minsken nei it l6an mei de heechste kastieletichtens fan de wrāld ta west, nei Cymru (Wales). fertsjinwurdigers fan de gemeente Ljouwert, Ried fan de Fryske Beweging, Omrop Fryslān, it FYK, de FNP en Nieuw FoArum hawwe dielnommen oan de reis. De stśdzjereis wie organisearre troch EFTRIJE, de nije kulturele feriening yn de stźd Ljouwert dy't 'mei fernijende inisjativen en aktiviteiten de Friezen en oaren bewustmeitsje wol fan de rykdom fan Fryslān en syn taal en kultuer'. EFTRIJE organisearret alle jierren sokke reizen en śtstapkes nei stźden en gebieten dy't ferlykber binne mei Ljouwert en /of Fryslān; ferline jier nei Brussel en Letlān/Kasjūbje en der is yn 'e trein tusken Londen en Brussel al wer praat oer mooglike stźden of gebieten om takom' jier hinne te gean... Reden fan EFTRIJE om dit jier nei Wales ta wie om't dat l6an op it stuit hiel selsbewust de 21e ieu yngiet en dat it hiel nijsgjirrich foar de Friezen is wźr't dat selsbewustwźzen weikomt. In pear foarbylden: de nije Welshe Assembly (in soarte fan parlemint), de organisaasje fan de World Rugby Cup yn oktober ferline jier, it opknappen fan it fertutearze havengebiet yn ien fan Europa's meast ambisjeuze arsjitektoanyske projekten (Cardiff Bay), de geweldige opkomst fan de popmuzyk yn Wales en de revival fan de Welske taal.

Oars as de eardere reizen fan Friezen nei Wales stie it programma net allinnich yn it teken fan taal of taalbelied mar stie in folle breder spektrum fan de maatskippij no op it program: ek politike, ekonomyske, toeristyske en media/IT-saken kamen op it aljemint. Sa binne besites brocht oan Cardiff Bay, de Welsh Assembly, it stedhūs fan Cardiff, de Welsktalige TV (S4C), de Wales Tourist Board en de Welsh Language Board (ynstitśt foar de befoardering fan de Welske taal). Dat alles hat der nei alle gedachten foar soarge dat de dielnimmers in goed oersjoch krigen hawwen fan it hjoeddeiske Wales en dat der boppedat tal fan ideeėn meinaam binne dy't yn Fryslān ta te passen binne. In grut part fan de dielnimmers tinkt der sels oer om wer ris nei Wales ta te gean en dan ek kollega's of meibestjoersleden mei te nimmen.

De presintaasjes fan de Welske organisaasjes en ynstituten wiene meastentiids brūzjend, profesjoneel en eigentiidsk mei moderne audiofisuele middels, hiel oars as de foarsichtige en somtiden āldfrinzige wize dźr't in protte Friezen harsels mei presintearje. Marketing-technysk dus noch hiel wat te dwaan en in foarbyld foar de Fryske Beweging! Wat śs ek opfoel wie dat as je mei 10 minsken praten je hast 10 kear itselde ferhaal te hearren krigen oer hokker kant Wales śt moat yn 'e takomst. It liket derop dat de Welske (taal-)beweging en de eigen nasjonale partij fan Wales de Plaid Cymru, dźr in grutte ynfloed op hān hawwe. In helder fysje yn kombinaasje mei it goed en dśdlik śtdragen fan dźrfan hat blykber fertuten dien. Hiel oars as hjirre: de Fryske Beweging liket somtiden wol in kroade mei kikkerts, mei in grut ferskaat oan mieningen en ideeėn. Dat sil him grif ek oan it yndividualistyske aard fan party Friezen lizze, ommers elk hat it rjocht om te sizzen wat er tinkt en wol en dźr is fansels neat mis mei. Mar śt de ferliking is wol op te meitsjen dat de Fryske beweging ferlet hat fan minsken lykas Cwynfor Evans, de earste parlemintariėr foar de Plaid Cymru dy't syn libben lang foar Wales striden hat en dźrby in tige konsistinte wize fan tinken en hanneljen oanholden hat.

De Welske Beweging hat it ek foarelkoar krigen dat der in 'Welsh Language Act' (1993) kommen is, in wet dźr't yn stiet dat de oerheid har boargers yn beide talen fan it lān betsjinje kinne moat, dus it Welsk en it Ingelsk. Ien en oar hat grutte gefolgen hān: alle dokuminten binne yn prinsipe dūbeltalich of yn beide talen te besetten. It ūnderwiis is fan pjutteboartersplakken oant universiteiten (op alle nivo's) yn it Welsk te folgjen en ek yn it strjitbyld fan in foar it grutste part Ingelsktalige haadstźd Cardiff binne beide talen no dśdlik oanwźzich. Wźrom is der noch gjin Fryske taalwet ōftwongen?

Alles mei alles hawwe sokke saken foar in grutte fersterking soarge fan it Welske selsbewustwźzen en it identiteitsgefoel. It Welske toeristeburo (Wales Tourist Board) advertearret tsjinwurdich mei 'Cool Cymru' troch hiel Grut-Brittanje, de tige populźre en trochbrutsen popgroep Catatonia sjongt yn de hast folslein Welsktalige titelsong fan har CD 'International Velvet' dat 'Everyday when I wake up I thank de Lord I'm Welsh' en yn Cardiff is in ynternet ūndernimming aktyf dy't in netwurk fan Welske saken op ynternet realisearre hat en dźrby ek aktyf it Welsk brūkt (NetCymraeg; www.netcymraeg.co.uk ). Fierder hawwe wy yn Cardiff in tige populźre Welske jongereinklub (Clwb lfor Bach) besocht, dźr't allinnich mar minsken lid wurde koenen dy't de Welske taal leare en stimulearje woenen (wy binne dus lid foar ien jūn wurden).
Persoanlike konklśzje fan my is dat troch in sterk gefoel fan eigenwearde en besef fan eigen identiteit (lykas yn Wales) minsken ek mear ūndernimme wolle, dat dźrtroch mear inisjativen en aktiviteiten fan de grūn komme, wat śteinlik dźrtroch ek wer de ekonomy en de leefberens te goede komme. En fansels hat mear autonomy fia in eigen parlemint ek in tige positive ynfloed op it identiteitsgefoel en op de sosjaal-ekonomyske tastān fan in naasje....

Sybren S. Posthumus, bestjoerslid EFTRIJE Foto: panorama Wales (sūnder ūnderskrift)

It Keltysk-Frysk Simmerkamp: in 'lijpe' wike

Fan 21 oant 28 augustus wie it dan safier: it kamp soe begjinne. Nei in healjier fan hurd wurk, kreativiteit en sa no en dan frustraasjes koene we dochs fan start. De groep bestie śt 10 Friezen en 4 Ieren en noch 3 lieding (Doutsen Dykstra, Tialda Dykstra en ik). De Ieren krūpten wat nei elkoar ta yn it begjin mar dat luts hurd by.
De earste twa nachten sieten we op in skūtsje efter de jeugdherberch 'Oer 't Hout' yn Grou. Dit wie regele troch de jeugdherberch omdat se fol sieten. Wy hiene hjir gjin problemen mei; dan sitst gesellich byelkoar en it is fansels ek hiel spesjaal!
Tiisdei in dei nei Ljouwert. Nei in diskusje oer it takomstich Europa en śs rol deryn koene we lekker lunch yn de Prinsetśn. Dernei op nei de Aldehou om dy te beklimmen. Mei in foto-puzzeltocht koene de dielnimmers Ljouwert fierder ūntdekke. It ein wie by de Ierske pub sadat de Ieren ek it thśsgefoel krigen. Jūns de kroech yn en lekker dūnsje.
Woansdei op nei't Amelān mei in privee bus en de boat. De akkommodaasje op it Amelān wie wat minder as ferwachte. De eigner wie de grutste jutter fan it eilān en dat wie ek wol te sjen. Wyls de groep in aardich eintsje oant fytsen wie makken Doutsen en ik waarm iten klear. Foar guon fan 'e groep wie it ein fytsen noch net genōch; dy makken in rūntsje ekstra en krigen it iten dus ek wat letter (fierder yn 'e wike is dat 'ferdwinen' fan dy dielnimmers faker foarfallen dus dit wie gjin śtsūndering). Nei dat miel hiene we in nijsgjirrige diasearje oer it eilān en de walfiskfeart. 
Tongersdei alwer in drege fytsdei. Earst nei it Oerd wźr't we in talekursus krigen troch elkoar ferskes oan te learen. De Ierske dielnimmers learden śs it Ierske 'singing yn the rain' mei gebaren en al. Us ploegje koe in ferske oer fytsen. Hiel tapaslik omdat dat de oarsaak wie fan in soad kreten lykas "Oh, my ace" en dat soarte fan saken. Doe nei it oare ein fan it eilān om in kursus seefiskje op ālde wize te krijen. Allegear it wetter yn en mei stokken de fisken opjage. In hiele erfaring mei as resultaat ien fisk. Doe nei de kampearbuorkerij mei de wiete kont. Dit gie hiel wat hurder as hinnereis: foar de wyn is elts in hurdfytser! Nei in waarme douche en it drankspultsje 'kapitein Haak' de kroech yn en lekker dūnsje.
Freed wer op nei Grou. Middeis in kreative middei mei Doutsen en Ydwine (moat altyd goed komme) yn in skoallokaal. Elts koe har śtlibje mei allegear materiaal en makke har byld fan Fryslān. 
Sneon (alwer) fytse. In groepke gie nei boer Galama dy't in melkrobot hie. Ik gie mei in pear nei de architekt Rein Hofstra (slachtebrźge). Hjir krigen we in bakje kofje en krigen we in rūnlieding troch syn hūs. Middeis nei de Jouwer om it Nederlānsk kampioenskip Fierljeppen te sjen. Jūns gie de barbeque op de jeugdherberch der wol yn (nei 40 kilometer fytsen). Dernei efkes sliepe en dan feeste yn 'e Treemter.
Snein wie it waar net sa bźst (foar it earst dizze wike). Mei-elkoar binne we nei Frjentsjer west om it planetarium, de Bogt fen Guiné en it Sjūkelān te sjen. Yn 'e stromende rein binne werom gien en dweil troch wiet kamen we wer oan. Jūns de būnte jūn en feeste yn 'e Bierhalle. Om 4 oere waarden de Ieren ophelle troch Tialda mei in buske. Dy moasten om 7.30 oere fleane. Tialda gie sels in pear oeren letter fuort nei Australiė dat dźr moasten we ek direkt ōfskied fan nimme. In fijne tiid tawinske Tialda!
En moandei te moarn waarden de Fryske dielnimmers ien foar ien ophelle om lekker by te sliepen en te bekommen fan in drege wike mei fierstente min sliep. Oar jier in ferfolch yn Ierlān sa't it no stiet. It is altyd noch ōfwachtsjen mei dy Ieren........ Mar dit wie yn elts gefal in 'lijpe' wike sa't ien fan 'e (skaarske) mannelike dielnimmers sei. En dźr slśt ik my mar by oan.

Ydwine Willemsma

Fernijde ynternetside

It FYK hat ek in fernijde ynternetside. De pagina kin no yn it Sealterfrysk, Noardfrysk, Dśtsk, Ingelsk en Frysk lźzen wurde. Op dizze pagina stiet ynformaasje oer it FYK, de kommende aktyFYKteiten en links foar oare ynternet pagina's fan jongereinferienegings yn Europa. It adres is http://www.fykside.com In moaie manier om ris wat mear oer it FYK te lźzen. 

+ it fźste ynfo-stikje FYK, FYK logo + ien as twa foto's (sūnder ūnderskrift)

Riedswurk

Op priemmen

Komt noch!

Culture Festival 2001
Wannear : 13 - 16 september 2001
Wźr : by de Baltyske See by Flensburg
Wat : In kultureel festival mei muzyk, dūns, literatuer, keunst, teater, film en nije media.
It doel is de kultueren fan de ferskate minderheden te presintearjen. It aksint sil hjirby lizze op aktuele inisjativen, om sa de gearwurking en de kommunikaasje tusken minderheden te stimulearjen.
Opjaan/Ynformaasje : Doutsen Dijkstra, tel. 058-2163099. email: doutsen@fykside.com

Nijjierssūpke

Komt noch!

Nije Riedsleden

? Lizze de Fryske taal en kultuer jo nei oan it hert?
? Wolle jo graach praktysk wat oan it behāld en fersterkjen dźrfan bydrage
? Hawwe jo gjin sin oan ferfeelsume gearkomsten?

Dan is it faaks wat en wurdt lid fan it bestjoer fan de Fryske Beweging.

Ein fan dit jier geane neffens it karbrief wer in oantal riedsleden ōf. De stipers fan de Ried fan de Fryske Beweging meie har kandidaatstelle of kinne kandidaten foardrage. De karkommisje sil dy minsken dan freegje at se yndie kandidaat wźze wolle.

Wat wurdt fan jo ferwachte?

? De Riedsleden kinne meiwurkje yn ien fan de wurkgroepen fan de Ried. Wy hawwe op it stuit ū.o. wurkgroepen dy't har dwaande hālde mei:
? Frysk yn de reklame
? Sosjaal-ekonomyske ferhāldings en de Fryske kultuer
? Topografyske nammen
? Underwiis
? Kontakten mei oare minderheidsgroepen yn Europa
? ... en fierders kin elkenien dy't in goed idee hat mei in wukrgroep śteinsette.

? In pear kear yn it jier wol it deistich bestjoer wurkwinkels hālde om oan konkrete putsjes te wurkjen
? Fansels moatte wy ien kear yn it jier de hśshāldlike saken belāns.....
? En leden kinne har ek altiten oppenearje as lid fan it deistich bestjoer.

Jo fine by dit nūmer fan Swingel in list mei nammen fan alle stipers, oardere op namme en wenplak. Wy binne benijd nei jimme reaksjes.



FUEN kongres yn Ljouwert

23 oant 27 maaie 2000 wurdt yn Ljouwert it kongres holden fan de FUEN: Federal Union of European Nations, in ferbūn fan ferskate minderheidsbewegings yn Europa. De FUEN set him yn foar de fersterking fan de posysje fan de minderheidsgroepen binnen it ramt fan de demokrayske ferhādings yn Europa. Sa'n 200 ōffurdigen śt West- en East-Europa sille dy dagen yn Ljouwert yn it FEC byinoar komme om har posysje te bepraten en mienskiplike inisjativen op priemmen te setten.

De Ried stipet de FUEN by de organisaasje fan it kongres. Wy ūndersykje op it stuit de mooglikheden op yn de oanrin nei it eigentlike kongres in byienkomst fan de OSVE (Organisaasje foar Gearwurking en Feilichheid yn Europa) mei de FUEN-ōffurdigen te organisearjen.


Fear yn 'e broek...

De Ried rikt elk jier op it nijjierssūpke de 'Fear yn 'e broek' śt oan ien dy't him bot ynsetten hat foar of him ūnderskieden hat op it mźd fan de Fryske taal en kultuer. Priiswinners fan de ōfrūne jierren binne wethālder Arno Brok fan Ljouwert, eardere minister fan ūnderwiis Tineke Netelenbos, lid fan śs wurkgroep Topografyske Nammen Cor Jousma, plysjekommesaris Bangma, Volkskrantesjoernalist Wio Joustra.

Hawwe jo ien op it each, dy't neffens jo wol in fear yn 'e broek fertsjinnet fan de Fryske Beweging, meld dat dan efkes oan it bestjoer. Dat kin skriftlik, mar ek fia e-mail: Wa't de priis śteinlik kriget bliuwt sa lang mooglik geheim. It deistich bestjoer sil syn bźst dwaan in goede kar te meitsjen.

(Fotootsje fan 'de Fear'.)

Staveringshifker foar Word 97/200 te besetten fia ynternet
Al wat langer wie de staveringshifker foar Word 97/2000 yn 'e boekhannel en by de Fryske Akademy te keap. Dy priis bestie foar in grut part śt de kosten om it programma op diskette te krijen en te fersprieden. De Fryske Akademy hat besletten om it programma ek fia harren webside oan te bieden: http://fa.knaw.nl/ftp . Oan it downloaden binne gjin kosten ferbūn. It giet om in ynpakte ferzje dy 't bestiet śt in hantlieding en it staveringsprogramma setupFrysk.exe.
Pinkant detail oer de staveringshifker : it wurd 'staveringshifker' is net yn de wurdelist opnommen. 

Efterside:
Lyk as Swingel 1&2